การศึกษาเล่าเรียน

ครั้นอายุ ๑๕ ปี พระอาจารย์หอม วัดสองพี่น้อง ส่งให้มาอยู่วัดมหาธาตุกับพระภิกษุป่วน (ต่อมาเป็นพระครูบริหารบรมธาตุเจ้าอาวาสวัดนางชี อำเภอภาษีเจริญ กรุงเทพมหานคร) อยู่วัด มหาธาตุ ประมาณ ๑ ปี ก็ย้ายไปอยู่วัดพระเชตุพน ไปอยู่กับพระภิกษุสด ซึ่งมีศักดิ์เป็นอา (ต่อมาเป็นพระมงคลเทพมุนี เจ้าอาวาสวัดปากน้ำ) ครั้นมีอายุย่าง ๑๖ ปี ก็กลับไปบรรพชาเป็นสามเณร พระครูเหนียง ซึ่งต่อมาเป็นพระครูวินยานุโยค เจ้าอาวาสวัดสองพี่น้อง เป็นอุปัชฌายะ บวชอยู่ ๑ ปี พออายุ ๑๗ ปีก็ต้องลาสิกขาบทกลับไปช่วยบิดามารดาทำนาอยู่ ๑ ปี จึงกลับมาบรรพชาเป็นสามเณรอีกแล้วกลับมาศึกษาต่อ ณ วัดพระเชตุพนฯ เมื่อ พ.ศ.๒๔๕๘ ได้ศึกษาภาษาบาลีกับสมเด็จพระวันรัต (เผื่อน ติสุสทตฺต) เวลานั้นเป็นพระศากยบุตติยวงศ์ และกับพระมหาปี วสุตฺตโม แล้วเข้าสอบไล่ได้เป็นเปรียญธรรม ๓ ประโยค ตั้งแต่ยังเป็นสามเณร ครั้นอายุย่างเข้า ๒๒ ปี ได้กลับไปอุปสมบท ณ วัดสองพี่น้อง อำเภอสองพี่น้อง จังหวัดสุพรรณบุรี เมื่อวันขึ้น ๗ ค่ำ เดือน ๖ พ.ศ.๒๔๖๐ พระครูวินยานุโยค(เหนียง อินฺทโชโต) วัดสองพี่น้อง เจ้าคณะอำเภอสองพี่น้อง เป็นพระอุปัชฌายะ พระอาจารย์โหน่ง วัดสองพี่น้อง เป็นพระกรรมวาจาจารย์ และพระศากยบุตติยวงศ์ (เผื่อน ภายหลังเป็นสมเด็จพระวันรัต วัดพระเซตุพนฯ) เป็นพระอนุสาวนาจารย์ อุปสมบทแล้วมาจำพรรษาอยู่ ณ วัดพระเชตุพนฯ การศึกษาปริยัติธรรมและบาลีของสมเด็จฯ ปรากฎผลเป็นลำดับดังนี้ พ.ศ.๒๔๕๖ สอบได้ นักธรรมชั้นตรี พ.ศ.๒๔๕๘ สอบได้ เปรียญธรรม ๓ ประโยค พ.ศ.๒๔๖๐ สอบได้ นักธรรมชั้นโท พ.ศ.๒๔๖๑ สอบได้ เปรียญธรรม ๔ ประโยค พ.ศ.๒๔๖๔ สอบได้ เปรียญธรรม ๕ ประโยค พ.ศ.๒๔๖๗ สอบได้ เปรียญธรรม ๖ ประโยค ในระยะนั้นก็สนใจศึกษาภาษาอังกฤษและภาษาจีนไปด้วย การที่ทรงศึกษาได้ไม่รวดเร็วนักเพราะเหตุต้องเป็นครูสอนบาลีในสำนักเรียนวัดพระเชตุพนฯ ควบคู่ไปด้วยตั้งแต่ พ.ศ.๒๔๖๑ เมื่อทรงเป็นเปรียญ ๔ ประโยค และพระองค์เป็นครูที่ทรงเอาพระทัยใส่ในการให้ความรู้แก่นักเรียนเป็นอย่างยิ่งพยายามหาวิธีการที่จะทำให้นักเรียนเอาใจใส่ ขยันหมั่นเพียรในการศึกษา ให้แข่งขันกันในเชิงการศึกษา เช่น ให้นักเรียนใช้แต่หนังสือของโรงเรียนซึ่งไม่มีตัวเขียนคำแปลไว้ขึ้นมาแปล ถ้าพระภิกษุแปลขัดข้องก็ให้สามเณรที่อายุน้อยกว่าแปล เป็นการเร่งเร้าให้พระภิกษุเกิดความมานะพยายามที่จะแปลหนังสือให้ได้ดีในจำนวนสามเณรที่เป็นศิษย์ของพระองค์ที่ทรงให้แปลหนังสืออยู่เสมอ ปัจจุบันที่ปรากฏเกียรติคุณรูปหนึ่งได้แก่ท่านเจ้าคุณพระธรรมวโรดม (สนิท เขมจารี) พระราชาคณะเจ้าคณะรองชั้นหิรัญบัฏ เจ้าอาวาสวัดปทุมคงคา เจ้าคณะภาค ๑๕ และกรรมการมหาเถรสมาคม ซึ่งได้รับยกย่องจากสมเด็จพระสังฆราชว่า แปลหนังสือไม่ติดขัดไล่แบบไม่จน