ลำดับที่ 6 วิธีตรวจ ภพ 3 โลกันต์ นิพพาน

ลำดับที่ ๖ วิธีตรวจ ภพ ๓ โลกันต์ นิพพาน ภพ ๓ ประกอบดวงธรรมที่ทำให้เป็นภพ ๓ เป็นรูปสมาบัติ ว่าง ของธรรมนั้นประกอบเป็นอรูปสมาบัติ ที่ตั้งของธรรมที่ทำให้ เป็นภพ ๓ (คือศูนย์กลางภพ) เป็นกสิณ เดินสมาบัติในกสิณ (กายธรรมเป็นผู้เดินสมาบัติ) ตรวจดูในภพ ๓ นี้ ให้เห็นตลอด ทั้งข้างนอกข้างใน ดูความเป็นอยู่ให้ชัดแจ้งตลอด ที่เรียกว่า ภพ ๓ นั้น คือ อสุรกาย เปรต สัตว์เดียรัจฉาน นรก ๘ ขุม ต่อมาก็มีมนุษย์ ๑ สวรรค์ ๖ ชั้น รูปพรหม ๑๖ ชั้น อรูปพรหม ๔ ชั้น ทั้งหมดนีรวมเรียกว่าภพ ๓ โลกันต์ ประกอบดวงธรรมที่ทำให้เป็นโลกันต์เป็นรูปสมาบัติ เหตุว่างของธรรมเป็นอรูปสมาบัติที่ตั้งของธรรมที่ทำให้เป็นโลกันต์เป็นกสิณ กายธรรมเข้าเดินสมาบัติในกสิณ ตรวจดู โลกันต์ให้เห็นตลอดทั้งข้างนอกข้างใน โลกันต์นี้เป็นอีกส่วน หนึ่งต่างหากจากภพ ๓ คือต่ำลงไปจากอเวจีนรกขุมที่ ๘ นั้น ออกไปจนนอกภพข้างล่างไกลหาประมาณมิได้มีอายตนะหนึ่ง อยู่ที่นั่นเรียกว่า โลกันต์ นิพพาน ประกอบดวงธรรมที่ทำให้เป็นนิพพานเป็นรูปสมาบัติ เหตุว่างของธรรมเป็นอรูปสมาบัติที่ตังของธรรมเป็นกสิณ กายธรรมเข้าเดินสมาบัติในกสิณ ตรวจดนิพพานให้เห็นตลอดทั้งข้างนอกข้างในให้หมดสงสัย นิพพานนีเป็นอายตนะหนึ่ง คือสูงกว่าภพ ๓ ขึ้นไป จากเนวสัญญานาสัญญายตนะ ออกไปนอกภพไกลจนหา ประมาณมิได้ที่นั่นเรียกว่า อายตนะนิพพาน